نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• غلامحسن رنجبر ¹
• صابر گلکاری ²
• محمدحسن رحیمیان ³
• فرهاد دهقانی ⁴
• ولی سلطانی گردفرامرزی ⁵

¹ دانشیار، مرکز ملی تحقیقات شوری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یزد، ایران

² دانشیار، پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی ایران، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران

³ استادیار، مرکز ملی تحقیقات شوری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یزد، ایران

⁴ دانشیار، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان یزد، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یزد، ایران

⁵ محقق، مرکز ملی تحقیقات شوری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یزد، ایران

چکیده

مقدمه: تنش‌های خشکی و شوری از پیامدهای اصلی پدیده تغییر اقلیم می‌باشند. گندم به عنوان یکی از محصولات عمده زراعی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، سهم مهمی در امنیت غذایی جامعه دارد. تغییرات اقلیمی و کاهش در میزان آب آبیاری و افزایش شوری منابع آب و خاک باعث شده است که سطح زیر کشت گندم در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند استان یزد بیش از 42 درصد در دهه گذشته کاهش داشته باشد. یکی از راهکارهای حفظ سطح زیر کشت گندم، استفاده از ارقام زودرس با نیاز آبی کمتر و متحمل به شرایط شور می‌باشد.
روش‌شناسی پژوهش: این آزمایش مزرعه‌ای به منظور ارزیابی عملکرد و اجزای عملکرد چند رقم گندم به صورت اسپلیت پلات در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی و در سه تکرار طی دو سال انجام گرفت. فاکتورهای آزمایشی شامل شوری آب آبیاری در دو سطح (2/5 و 10 دسی‌زیمنس بر متر) در کرت‌های اصلی و ارقام گندم دیم آسمان، آفتاب، پایا، قابوس، کبیر، کریم و کوهدشت به همراه رقم برزگر به عنوان شاهد منطقه در کرت‌های فرعی بودند. مزرعه به تعداد پنج نوبت در زمان‌های کاشت، مرحله پنجه‌زنی، اواسط ساقه‌دهی، مرحله ظهور سنبله‌ و مرحله شیری شدن دانه ارقام زودرس آبیاری شد. کل حجم آب مصرفی در طول فصل رشد در سال اول و دوم به ترتیب 5210 و 5549 مترمکعب در هکتار بود.
یافته‎های پژوهش: نتایج نشان داد که رقم آفتاب با میانگین تولید 489/60 و 532/57 گرم در متر مربع به ترتیب در سال اول و دوم آزمایش، بیشترین میزان عملکرد دانه را تولید نمود. عملکرد دانه رقم برزگر در سال اول و دوم آزمایش به ترتیب به میزان 28/33 و 47/79 درصد کمتر از عملکرد دانه رقم آفتاب بود. ارقام آسمان، آفتاب و پایا بیشترین میزان وزن هزاردانه را داشتند. کمترین وزن هزاردانه نیز در ارقام برزگر و کریم مشاهده شد. شوری آب آبیاری 10 دسی‌زیمنس بر متر باعث کاهش 36/30 درصدی ارتفاع گندم در مقایسه با شرایط غیرشور (2/5 دسی‌زیمنس بر  متر) شد. عملکرد دانه ارقام آفتاب و برزگر در شرایط شور در مقایسه با شرایط غیرشور به ترتیب به میزان 31/52 و 39/91 درصد کاهش یافت. بر اساس نتایج این مطالعه، این امکان وجود دارد که با توسعه ارقام زودرس گندم با عملکرد بالا در مناطق خشک و نیمه‌خشک، سطح زیر کشت این گیاه استراتژیک را در شرایط محدودیت‌های شوری و خشکی حفظ نمود.

کلیدواژه‌ها

• گندم دیم
• عملکرد دانه
• تحمل شوری
• نیاز آبی

موضوعات

• زراعت

عنوان مقاله [English]

Using early maturity cultivars to maintain crop areas of wheat in dry and semi-dry regions

نویسندگان [English]

• Gholamhassan Ranjbar ¹
• Saber Golkari ²
• Mohammad Hassan Rahimian ³
• Farhad Dehghani ⁴
• Vali Soltani Gerdfaramarzi ⁵

¹ Associate Professor, National Salinity Research Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Yazd, Iran

² Associate Professor, Agricultural Biotechnology Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Karaj, Iran

³ Assistant Professor, National Salinity Research Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Yazd, Iran

⁴ Associate Professor, Yazd Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Yazd, Iran

⁵ Researcher, National Salinity Research Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Yazd, Iran

چکیده [English]

Introduction: Drought and salinity stresses are the main impacts of climate change event. Wheat as an important crop in arid and semi-arid regions, have a high contribution in society food security. Climate change and reduction in irrigation water quantity as well as increasing soil and water salinity resources caused to remarkable reduction in wheat planting areas in dry and semi-dry regions such as Yazd province during last decade. Using early maturing cultivars with lower water requirement and tolerate to saline condition could be used for maintain planting area.
Methodology: This field experiment was carried out as split-plot design arranged as randomized complete block design with three replicates to evaluate yield and yield component of some early maturity wheat cultivars in two years. Experimental factors were two levels of irrigation water salinity (2.5 and 10 dS m^-1) in main plots and dryland wheat cultivars; Aftab, Aseman, Ghabous, Kabir, Karim, Kohdasht, Paya along with Barzgar as the local check cultivar in sub-plots. The field was irrigated five times at planting, tillering, mid stem elongation, ear emergence and milking stages of early maturing cultivars. Total water consuming through growing season was 5210 and 5549 m3 ha^-1 in first and second years, respectively.
Research findings: Results showed that Aftab produced the highest grain yield by 489.60 and 532.57 g m^-2 in first and second years, respectively. Barzegar grain yield was lower than that of Aftab by 28.32% and 47.79% in first and second years, respectively. Aseman, Aftab and Paya had the highest thousand kernel weight (TKW). In turn, the lowest TKW was observed for Barzegar and Karim. Irrigation water salinity by 10 dS m^-1 (saline condition) reduced wheat plant height by 36.30 percent compared to non-saline condition (2.5 dS m^-1). Grain yield for the Aftab and Barzegar was reduced by 31.52 and 39.91 percent in saline condition compared to no-saline condition, respectively. Based on the results of the study, it is possible to maintain crop areas in dry and semi-dry regions by developing high yielding of early maturity wheat cultivars under drought and salinity limitations.

کلیدواژه‌ها [English]

• Dryland wheat
• Grain yield
• Salinity tolerance
• Water requirement