نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• رامین لطفی ¹
• علی رسائی ²
• خشنود علیزاده ³
• ولی فیضی اصل ¹
• غلامرضا قهرمانیان ¹

¹ موسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، مراغه، ایران

² معاونت سرارود، موسسه تحقیقات کشاورزی دیم کشور، سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی، کرمانشاه، ایران.

³ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان آذربایجان غربی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، ارومیه، ایران

چکیده

مقدمه: در اراضی دیم محدودیت رطوبت خاک، توزیع نامناسب بارندگی و نوسانات دمایی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید پایدار محصولات زراعی به‌شمار می‌روند. در چنین شرایطی، به‌کارگیری سامانه‌های خاک‌ورزی حفاظتی (کم‌خاک‌ورزی و بدون خاک‌ورزی)، به‌عنوان راهبردی مؤثر برای پایداری تولید است. ماشک علوفه‌ای به‌عنوان یکی از گیاهان لگوم مهم در تناوب با گندم، افزون بر تأمین علوفه، در ارتقای حاصلخیزی خاک و بهبود پایداری نظام‌های زراعی نقش مؤثری دارد. با این حال، پاسخ این گیاه به نهاده‌های غذایی، به‌ویژه نیتروژن و فسفر، می‌تواند تحت‌تأثیر نوع سامانه خاک‌ورزی و شرایط اقلیمی سال زراعی قرار گیرد. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر سامانه‌های خاک‌ورزی حفاظتی و سطوح مختلف کودهای نیتروژن و فسفر بر عملکرد و اجزاء عملکرد ماشک علوفه‌ای دیم در تناوب با گندم انجام شد.
روش‌شناسی پژوهش: این پژوهش در قالب آزمایش اسپلیت‌پلات بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار، طی چهار سال زراعی (1403-1399) در ایستگاه‌ تحقیقات کشاورزی دیم مراغه اجرا شد. عامل اصلی شامل دو سامانه خاک‌ورزی (کم‌خاک‌ورزی و بدون خاک‌ورزی) و عامل فرعی شامل چهار سطح نیتروژن یا فسفر، معادل صفر، ۲۲، ۴۳ و ۶۵ کیلوگرم در هکتار از منابع اوره و سوپرفسفات تریپل بود. صفات عملکرد علوفه و دانه ارزیابی شد. داده‌ها با استفاده از تجزیه واریانس مرکب و مقایسه میانگین‌ها تجزیه و تحلیل شدند و به‌منظور تعیین سطوح بهینه مصرف کود، از مدل‌های رگرسیونی درجه دوم استفاده شد.
یافته‎های پژوهش: سال زراعی، خاک‌ورزی و سطح مصرف کود، اثر معنی‌داری بر صفات مورد بررسی داشتند. بیشترین عملکرد دانه در سال زراعی ۱۴۰3-۱۴۰2 حاصل شد. همچنین، سامانه بدون خاک‌ورزی در مقایسه با کم‌خاک‌ورزی موجب افزایش معنی‌دار عملکرد دانه و وزن صد دانه شد. کاربرد ۲۲ کیلوگرم در هکتار از هر دو کود اوره و سوپرفسفات تریپل نسبت به شاهد، سبب بهبود معنی‌دار اغلب صفات شد و در بیشتر موارد، بیشترین پاسخ در سطح ۴۳ کیلوگرم در هکتار مشاهده گردید، در حالی که افزایش مصرف تا ۶۵ کیلوگرم در هکتار برتری معنی‌داری ایجاد نکرد. برآورد مقادیر بهینه مصرف کود نشان داد که میزان مطلوب اوره برای صفات مختلف بین ۴۳ تا ۵۹ کیلوگرم در هکتار و میزان مطلوب سوپرفسفات تریپل بین ۳۹ تا ۵۸ کیلوگرم در هکتار قرار داشت. برای حصول 90 درصد بیشینه عملکرد علوفه خشک ماشک رقم گل سفید در اقلیم سردسیر دیم، کاربرد حداکثر 12 کیلوگرم سوپرفسفات تریپل و 18 و 32 کیلوگرم اوره در هکتار به ترتیب برای نظام کم خاک‌ورزی و بدون خاک‌ورزی در تناوب با گندم توصیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها

• اوره
• کشاورزی حفاظتی
• فسفر
• ماشک
• زراعت دیم

موضوعات

• زراعت

عنوان مقاله [English]

Nitrogen and Phosphorus Management in Dryland Forage Vetch under Conservation Tillage Systems

نویسندگان [English]

• Ramin Lotfi ¹
• Ali Rasaei ²
• Khoshnood Alizadeh ³
• Vali Feiziasl ¹
• gholamreza ghahramanian ¹

¹ Dryland Agricultural Research Institute, Agricultural Research Education and Extension (AREEO), Maragheh, Iran

² Sararood Branch, Dryland Agricultural Research Institute, Agricultural Research Education and Extension (AREEO), Kermanshah, Iran

³ Agricultural and Natural Resources Research and Education Center of West Azarbaijan Province, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Urmia, Iran

چکیده [English]

Introduction: In dryland agroecosystems, limited soil moisture, uneven rainfall distribution, and temperature fluctuations are among the major constraints to sustainable crop production. Under such conditions, conservation tillage systems, particularly reduced tillage and no-tillage, are considered effective strategies for sustaining agricultural productivity. Forage vetch, as an important legume in rotation with wheat, not only provides high-quality forage but also contributes substantially to improving soil fertility and enhancing the sustainability of cropping systems. However, its response to nutrient inputs, particularly nitrogen and phosphorus, may be influenced by the tillage system and the climatic conditions prevailing in each growing season. Therefore, the present study aimed to investigate the effects of conservation tillage systems and different rates of nitrogen and phosphorus fertilizers on the quantitative traits and yield of dryland forage vetch grown in rotation with wheat.
Methodology: A split-plot experiment based on a randomized complete block design with three replications was conducted over four growing seasons (2020–2024) at the Maragheh Dryland Agricultural Research Station, Iran. The main-plot factor consisted of two tillage systems reduced tillage and no-tillage whereas the subplot factor comprised four application rates of either nitrogen or phosphorus fertilizer: 0, 22, 43, and 65 kg ha⁻¹, supplied as urea and triple superphosphate, respectively. Forage and grain yields were evaluated. The data were analyzed using combined analysis of variance, followed by mean comparisons. Quadratic regression models were fitted to determine the optimum fertilizer application rates.
Research findings: Cropping year, tillage system, and fertilizer application rate significantly affected the studied traits. The highest grain yield was recorded in the 2023–2024 cropping season. Furthermore, no-tillage resulted in a significant increase in grain yield and 100-grain weight compared with reduced tillage. Application of 22 kg ha⁻¹ of urea and triple superphosphate significantly improved most of the measured traits relative to the control, with the highest response generally observed at 43 kg ha⁻¹; however, increasing the application rate to 65 kg ha⁻¹ did not confer any significant advantage. Estimation of optimum fertilizer rates revealed that the favorable application rate ranged from 43 to 59 kg ha⁻¹ for urea and from 39 to 58 kg ha⁻¹ for triple superphosphate, depending on the trait. To achieve 90% of the maximum forage dry matter yield of vetch cv. Golsefid under cold dryland conditions in rotation with wheat, an application rate of up to 12 kg ha⁻¹ triple superphosphate, along with 18 and 32 kg ha⁻¹ urea for the reduced-tillage and no-tillage systems, respectively, is recommended.

کلیدواژه‌ها [English]

• Conservation agriculture
• Forage vetch
• Phosphorus
• Dryland farming
• Urea